๑. เมื่อจะลงมือเล่น ข้อแรกที่ต้องศึกษาก่อน คือ ต้องทราบ ก่อนว่าหมากแต่ละตัวมีวิถีทางการเดิน เป็นอย่างไร อย่าได้ เดินผิด ๆ ถูก ๆเป็นอันขาด เพราะการเดินหมากแต่ละตัว ไม่เหมือนกันเลย ต้องเรียนรู้ การเดินหมาก แต่ละตัวให้ ชัดแจ้ง ก่อนค่อยลงมือเล่น อาจไปดูการเล่นจากซุ้มต่าง ๆ เพื่อจะได้มองเห็นภาพชัด เร็วขึ้น

๒. เมื่อเล่นหมากรุก ต้องดูหมากของตัวเองให้ทั่วทุกตัว ว่าการเดินรัดกุมดีหรือไม่ มีตัวอะไรขาดการเชื่อมโยง กับตัวอื่น บ้าง พยายามเดินหมากให้ทุกตัว ติดพันกันในแบบ ลูกโซ่ เพื่อไม่ให้ฝ่ายตรงข้าม ทำลายได้ง่าย ๆ การเดินหมาก แต่ละตัว ตัองให้มีส่วนสัมพันธ์กัน อย่างใกล้ชิด ไม่จำเป็น ต้องดูว่า ฝ่ายตรงข้ามจะกระทำอย่างไร เมื่อ แน่ใจว่า ฝ่ายของตน รัดกุม ไม่มีตัวที่ขาดการติดต่อ ระหว่างกันแล้ว จึงค่อยพิจารณา ดูหลักการฝ่ายตรงข้าม ต่อไปว่า เขาดำเนิน การรุก หรือรับ ในแนวใด จะกระทำการรบในแนวใดจึงจะได้ชัยชนะ แล้วจึง ดำเนินการ ตาม แผนที่คิดไว้ในใจ

๓. ดูช่องโหว่ของฝ่ายตรงข้ามที่เราจะสามารถบุกทลวง เข้าไปในแดนของเขาได้ เพราะการเล่นของทุกคน ย่อมมี ช่องโหว่ด้วยกันทั้งสิ้น หากมองเห็นจุดอ่อนฝ่ายตรงข้าม หรือช่องโหว่ที่ใดแล้ว ให้รีบฉวยโอกาส กระทำการ ทันที ไม่ควรเสียเวลาแม้สักครั้งเดียว

๔. เมื่อฝ่ายตรงข้ามเดินหมากตัวใด และมองเห็นฝ่ายเราได้เปรียบ อย่าแสดงท่าทีผิดสังเกตให้เขารู้ตัว เพราะเมื่อ เขารู้ตัว เราจะทำการไม่ถนัด เมื่อถึงคราวที่สมควรให้รีบทำการทันที

๕. ระวังการเดินหลวมตัวของฝ่ายเรา เพราะจะเป็นช่องโหว่ให้ฝ่ายตรงข้ามทำการบุกอย่างเต็มที่ เมื่อนั้น เราจะ เป็นฝ่ายตั้งรับ ยากแก่การกู้สถานการณ์ โอกาสแพ้สูง แต่การเล่นหมากรุกไทย ต้องถือหลักสำคัญคือ เมื่อมีรับ แล้วต้องมีรุก บางครั้งเพื่อขู่ให้ฝ่ายตรงข้ามเพลาการบุก

๖. ดูวิธีการตั้งทัพของฝ่ายตรงข้าม และแนวทางที่จะทะลวงเข้าในแดนของอีกฝ่าย ทั้งนี้เราจะทราบผล เมื่อการ เล่นดำเนินไปได้ไม่นาน เพราะผู้เล่นทุกคนย่อมมีช่องโหว่แก่ฝ่ายตรงข้ามทำการจนได้ หากพิจารณาโดยละเอียด

๗. การฝึกหัดมาก และ การจดจำกระบวนการเดินหมาก ของนักหมากรุกต่าง ๆ เป็นประโยชน์มากในการที่ จะยึดเอา เป็นแบบอย่างเพื่อฝึกหัดต่อไปหากจำ กระบวนหมาก ที่ผู้ชำนาญได้กะทำเอาไว้ เมื่อเล่นหมากรุกแล้ว เข้ารูป แบบ หรือใกล้เคียง ก็จะสามารถพลิกแพลง นำมาใช้ได้ เป็นอย่างดี

๘. ผู้เล่นต้องรู้คุณค่าของหมาก เพราะหมากทุกตัวมี คุณค่า ต้องใช้ให้เป็นประโยชน์จริง การเดินผิดพลาด เพียงส่วนน้อย อาจทำให้เกิดความผิดหวัง พ่ายแพ้ อย่างง่ายดาย

๙. การนำเอาตัวหมากไปแลกแบบเสียเปรียบ ไม่ควร กระทำ เพราะทำให้ตัวหมากฝ่ายเราน้อยลง กว่าเดิม แนวป้องกันก็ลดลง เป็นช่องโหว่ให้ ฝ่ายตรงข้าม ทำการอย่างถนัด จะตกเป็นฝ่ายตั้งรับ ยากแก่การ กู้สถานการณ์

๑๐. การเริ่มต้นย่อมนำมาซึ่งการได้เปรียบ เสียเปรียบ การขึ้นหมากดีเดินหมากตอนเริ่มต้นกระดานมีความสำคัญ ขึ้นต้นดี ย่อมมีแนวทางที่จะได้ชัยชนะมากกว่า

๑. การขึ้นเบี้ยข้างกระดานทั้งสองข้าง เรียกว่า " กระแตแยกเขี้ยว "

ผลที่ได้รับ คือ หากฝ่ายดำ เผลอตัวไม่ได้ผูก เรือดำ-ญ๘ ไว้ มักต้องเสียเรือให้ฝ่ายตรงข้าม เพราะ
เบี้ยขาว-ญ๔ กิน เบี้ยดำ-ช๕
หากใช้ เบี้ยดำ-ญ๖ กินลงมาจะทำให้เรือฝ่ายดำขาดทันที
เรือขาว-ญ๑ จะกิน เรือดำ-ญ๘ ได้อย่างสะดวก จะทำให้ฝ่ายดำต้องเสียเปรียบ

แต่หมากเช่นนี้ไม่ดีอยู่อย่างหนึ่ง คือ เบี้ยขาว ก๔ และ ญ๔ มักจะขาดได้ง่าย ต้องหาหมากอื่นมาผูกอีกต่อหนึ่ง เป็นการเสียเปรียบอยู่บ้าง ทำให้หมากติดทำการรบได้ไม่เต็มที่ เท่ากับเป็นการต่อให้อีกฝ่าย

๒. การตั้งรับเบี้ย โดยให้ฝ่ายหลวมตัวกระทำการเข้ามา

ปล่อยให้ฝ่ายขาว กระทำไปจนถึง เบี้ยขาว-ญ๕ และต้องขึ้นเบี้ยข้างกระดาน คือ เบี้ยขาว-ช๓ ไป ช๔ ด้วย ฝ่ายตั้งรับ คือฝ่ายดำ จะอยู่ในแนวเฉย ๆ แต่เลือก เบี้ยดำ-ฉ๖ ไป ฉ๕ และ เบี้ยดำ-ค๖ กับ ง๖ ไป ค๕ กับ ง๕ ตามลำดับ ลักษณะเช่นนี้ เรียกว่า " สิงห์โตล่อแก้ว "

จะเห็นได้ว่า เบี้ยขาว-ญ๕ จะกิน เบี้ยดำ-ช๖ หรือ เบี้ยขาว-ช๔ จะกิน เบี้ยดำ-ฉ๕ ได้ทั้งสองแห่ง หากเกิดการทำลายกัน ฝ่ายขาวเป็นผู้กระทำก่อน ทางฝ่ายดำจะเป็นฝ่ายเสียเปรียบ
เพราะเมื่อ เบี้ยขาว-ญ๕ กิน เบี้ยดำ-ช๖ จะทำให้ เบี้ยดำ-ญ๖ ลอยทันที ทั้ง ม้า และ เรือดำ ข้างหลัง ก็จะเจอปัญหา ไปด้วยทันที
ในทางกลับกัน เบี้ยดำเริ่มกระทำก่อน
เบี้ยดำ-ช๖ กิน เบี้ยขาว-ญ๕ ทำให้ เบี้ยขาว-ช๔ ต้องกิน เบี้ยดำ-ญ๕ แทนที่ และจะกลายเป็นหมากลอยอยู่ ต้องเดือดร้อน หาหมากตัวอื่นเข้ามาผูกป้องกันโดยเฉพาะ

๓. การขึ้นเบี้ยสูง

เกิดขึ้นเมื่อ ฝ่ายขาวแทง เบี้ยขาว-จ๓ เดินไปถึง จ๕ ฝ่ายดำจะมีเบี้ยรับอยู่ที่ ฉ๖ และมี เม็ดดำ-ง๖ กรณีเช่นนี้ จะทำให้ฝ่ายดำอยู่ในสภาพที่อึดอัด ยากแก่การดำเนินการรบได้เต็มที่ เพราะต้องระวังทั้ง เม็ด และ เบี้ย ที่อาจ เสียให้ฝ่ายตรงข้าม แม้ฝ่ายขาวไม่กิน ก็ยังได้เปรียบทางหมากที่คุมเชิงอยู่สูง หมากฝ่ายดำตัวอื่น ๆ จะเดินได้ ลำบากทุกตัว เมื่อเริ่มกระดานให้ระวังหมากเบี้ยสูงนี้ให้ดี อาจส่งผลแพ้ได้ง่าย ๆ

หมากลักษณะนี้ หากฝ่ายขาวมีความสุขุม รอบคอบเพียงพอ จะไม่กล้าทำลายฝ่ายดำก่อน เพราะกระบวนหมากนี้ เป็นฝ่ายได้เปรียบแน่นอน หากกินเบี้ยเสียแล้ว โคนฝ่ายดำจะเดินเข้าแทนที่ ฉ๖ ทันที

หรือ อีกลักษณะ คือ ถูกบังคับ โดยมี ม้าที่ประจำอยู่ ง๗ ตัวหนึ่ง ม้าดำขวา อีกตัวย้ายตัวเองจาก จ๗ ไป ค๖ หรือ ช๖ เบี้ยขาว-จ๕ จะไม่มีความหมายทันที ต้องกิน เม็ด หรือ เบี้ย แม้จะมีตัวผูก คือเบี้ยขาว-ง๔ และ ฉ๔ รวมทั้ง ม้าขาว-ฉ๓ แต่ก็มีกำลังพลน้อยกว่าฝ่ายดำ จึงจำต้องชิงจังหวะกินตัวใด ๆ ก่อนที่ฝ่ายดำ จะเริ่มกระทำ

โคน ทำหน้าที่เป็นเสมือนนายทัพนายกอง บงการการรบรองมาจากขุน ดังนั้นการเดินของโคนต้องพยายาม หาทาง ปลอดที่สุด ให้โคนมีโอกาสเข้าไปก่อกวนฝ่ายตรงข้ามได้มากที่สุด แม้ฝ่ายตรงข้ามจะขึ้นเบี้ยสูง จนเม็ด ต้องถูกฝ่าย ตรงข้ามทำท่าจะกินเอา ตามแบบการเดินเบี้ยสูง โคนจะทำหน้าที่คุ้มกันเม็ดอีกต่อหนึ่ง โดยวางไว้ที่ ค๗ และ ฉ๗ ตัวใดตัวหนึ่ง หรือทั้งสองตัว นอกจากนี้ เบี้ยดำ-ช๖ อาจขยับไป ช๕ เพื่อเปิดทางให้โคน ยืนแทน หรือ แทรกไปที่ ฉ๕ ในเวลาต่อมา เพื่อเป็นการคืบหน้า หากฝ่ายขาวมีจุดโหว่ที่ จ๔ ทางหนึ่ง และถ้าทิ่ม เบี้ยดำ-ญ๖ ไป ญ๕ แล้ว จะเป็นการป้องกันไม่ให้ เบี้ยขาว-ช๓ กระเถิบขึ้นมาแทงโคน ยามเมื่อฝ่ายดำ จะวางโคนที่ ฉ๖

การเริ่มต้นเดินของม้า มี ๓ ลักษณะ

๑. ม้าเทียมรถ

เป็นการเดินโดยกำหนดให้ม้าทั้งคู่มาอยู่เคียงกัน ที่ ม้าดำ-ข๘ ไป ง๗ และ ม้าดำ-ช๘ ไป จ๗ และ ม้าดำ-จ๗ อาจเดิน ต่อเพื่อป้องกันฝ่ายตรงข้ามที่ ค๖ เป็นการป้องกันการทิ่มของเม็ดขาวได้เป็นอย่างดี ถ้า ม้าดำ-จ๗ ขึ้นมา วางที่ ค๖ เรียกว่า " ม้าถ่างแดก "

๒. ม้าผูก

เริ่มจากขึ้นด้วย ม้าดำ-ข๒ ไป ค๖ และ ม้าดำ-ช๘ ไป จ๗ เป็นการผูกประสานกันระหว่างม้าทั้งสอง การขึ้น เช่นนี้ ทำให้มีโอกาสทำการได้เต็มที่เมื่อได้ทาง เพราะ ม้าดำ-ค๖ อาจป้องกัน เบี้ยขาว-ก๓ ที่จะมา ก๕ ทำให้ เรือดำ-ก๘ เดินได้ไม่ถนัด ฝ่ายดำจะทำการไม่เต็มที่ เพราะต้องระวัง เบี้ยดำ-ก๖ หากม้าดำยืนแบบนี้ เบี้ยขาว- ข๓ จะขึ้นมาที่ ข๔ เพื่อสนับสนุน เบี้ยขาว-ก๕ ไม่ได้ เพราะอาจเสียเปรียบเมื่อทำลายกัน

๓. ม้าขโมย

เกิดขึ้นเมื่อ ม้าดำ-ข๘ ไป ง๗ , ฝ่าย เบี้ยขาว-จ๓ ไป จ๔ , เบี้ยดำ-ง๖ ไป ง๕ , เบี้ยขาว-ฉ๓ ไป ฉ๔ เมื่อเอา ม้าดำ ไปวางที่ ค๕ จะเข้า ๒ ลักษณะ คือ ม้าดำ กินสอง เบี้ยขาว-จ๔ หรือ กิน เบี้ยขาว-ข๓ แล้วคร่อมเรือ กับ โคนเอาไว้

ในกรณีเช่นนี้ส่วนใหญ่ ฝ่ายขาวจะเอา เบี้ยขาว-จ๔ กิน เบี้ยดำ-ง๕ แล้วกิน เบี้ยดำ-จ๖ ต่อ เพื่อเป็นเบี้ยหงาย แล้วขยับ เบี้ยขาว-ฉ๔ ไป ฉ๕ เพื่อผูกรักษากันไว้ ปล่อยให้ ม้าดำ-ค๕ กิน เบี้ยขาว-ข๓ แล้ว กิน เรือขาว-ก๑ ต่อไป จากนั้นฝ่ายขาวจึงเดิน โคนขาว-ค๑ ไป ข๒ ม้าดำก็หมดฤทธิ์ทันที

กระบวนนี้ หมากขาวจะได้เบี้ยหงายทดแทนการสูญเสียเรือ และเบี้ยหงายจะทำหน้าที่รับการบุก ของเรือ และ หมากอื่น ๆ ฝ่ายดำได้ เช่นกัน

ในตอนต้นกระดาน เรือจะยังไม่มีบทบาทเท่าไรนัก แต่นักเล่นหมากรุกไทยส่วนใหญ่มักจะเดินในแนวเดียวกัน คือ ไม่ว่าขุนฝ่ายตรงข้ามจะตั้งอยู่ที่ไหน มักเอาเรือไปกดตรงกับที่ขุนอีกฝ่ายวางอยู่ เสมอ เพราะหากว่ามีการ กดหน้าขุน ไว้เช่นนี้ ฝ่ายตรงข้ามต้องระวัง เพราะเม็ด หรือ ม้า ที่อยู่หน้าขุนป้องกันไม่ให้ถูกรุกนั้น ไม่สามารถ จะทำการ กับเรือฝ่ายตรงข้ามได้เลย ไม่ว่ากรณีใด ๆ นักเล่นหมากรุกที่เก่ง ๆ เคยแพ้ฝ่ายตรงข้าม เพราะเรือกด หน้าขุนนี่เอง

ระยะแรกของการขึ้นหมาก ขุน กับ เม็ด หรือ โคน ต้องทำหน้าที่เกี่ยวพันกันอยู่ตลอดเวลา ทั้งนี้ เพราะเม็ด ทำหน้าที่เป็น องครักษ์ของขุน โคน ทำหน้าที่แม่ทัพ ป้องกันรักษาขุนไม่ให้เข้าตาจน และหาช่องเจาะโจมตี ฝ่ายตรงข้าม ขุนจึงมีแนว ทางเดินตอนเริ่มต้น ๒ แบบ

๑. ขุนอยู่ใต้เม็ด

กรณีนี้ขุนจะอยู่กลางกระดานใต้เม็ดอีกที ความดีของการขึ้นแบบนี้ คือ ขุนสามารถบงการรบได้ทุกแนวทาง เพราะตั้ง อยู่ตรงกลางกระดาน โดยมีม้า โคน และเม็ด ทำการปกปักษ์รักษาขุนอีกต่อ แต่ไม่เป็นการดี หากฝ่ายตรงข้ามเอาเรือ มากดหน้าขุนไว้ และพยายามทำลายบริเวณทางเดินหน้าขุน จนกลายเป็นช่องโหว่ เมื่อขุน อยู่ตากดของเรือ หรือ ถูกเรือกด มักเสียเปรียบฝ่ายตรงข้าม

๒. ขุนอยู่ทางด้านขวาของกระดาน

อย่างที่รู้ว่า ขุนต้องตั้งอยู่ทางด้านซ้ายของเม็ด เมื่อเวลาขึ้นหมาก ขุนจะต้องเอียงไปทางขวา มักอยู่ที่ ฉ๗ โดยมี โคน-ช๗ ประกบและป้องกันรักษาเรือไว้อีกต่อ แม้ฝ่ายตรงข้ามจะใช้หลักเดินเบี้ยแบบ กระแตแยกเขี้ยว หน้าขุนจะพังไม่ได้ โดยง่าย เพราะอาจยก เบี้ย-ช๖ ไป ช๕ และเรือก็ได้รับการผูกจาก โคน-ช๗ ไว้ด้วยแล้ว หน้าขุน ประเภทนี้ถูกทำลาย ลงได้ยาก กลายเป็นบ้านของขุนพักอาศัยได้เป็นอย่างดี