๑. สนามหมากรุกชาวบ้าน

เป็นสนามระดับชาวบ้านที่จัดแข่งขันกันในระหว่างหมู่พวกด้วยกัน หรือเพื่อฝึกฝีมือสามารถพบเห็นได้โดยทั่วไป

ก. สนามร้านกาแฟ / สนามร้านตัดผม / สนามวินมอร์เตอร์ไซด์รับจ้าง ฯลฯ

หมากรุกเคยเป็นกีฬาในร่มที่มีคนนิยมมาก สถานที่รวมคนต่าง ๆ จึงกลายเป็นสนามหมากรุกโดยปริยาย แบ่งตาม แบบฉบับที่พบเห็นได้อีก ๒ อย่าง

ก๑. สนามหมากรุกตามปกติ

เกิดเมื่อนักเล่นหมากรุกมาพบกัน สนทนา และต่อรองเพื่อต่อสู้กันในเชิงกีฬาหมากรุก กติกาเป็นไปในแบบหมากรุก ผู้เชี่ยวชาญหรือฝีมือเหนือกว่าจะเป็นฝ่ายต่อให้ แก่ผู้ฝีมือรองกว่า อาจลดเม็ด หรือ เบี้ยหน้าเม็ด หรือเบี้ยหน้าม้า หรือ เบี้ยหน้าโคน หรือ อาจถึงกับลดโคนให้ หากฝีมือห่างชั้นกันมาก

แต่หากถึงขั้น ตะแคงเรือ หรือ ลดเรือ ถือว่าออกจะหยามกันมากอยู่สักหน่อย คือ เอาเรือ ๑ ลำ ลดสภาพเป็น เพียงแค่ เม็ด เดินแบบเม็ดอีกตัวนั่นเอง เรียกว่าตะแคงเรือ เพียงอาจต่อรอง เอาเบี้ยตัวหนึ่งมาหงายเพื่อเทียมกับ เรือตะแคงด้วย บ้า เท่านั้น

กติกาการเล่นไม่ยุ่งยาก ฝ่ายใดไล่ขุนอีกฝ่าย จน ก็ชนะไปในกระดานนั้น

การเล่นสนามแบบนี้ มักมีการพนันขันต่อเป็นเงินด้วย จึงกลายเป็นแหล่งการพนันโดยปริยาย ส่วนที่ไม่มีการต่อรอง พนัน แทบหาไม่ได้ เพราะเหตุว่า หากไม่พนัน จะเล่นกันไม่เต็มฝีมือ หรือ เต็มสติปัญญา และ มักเห็นเป็นของเล่น ไม่เอาจริง ทำให้น่าเบื่อ

หมากรุกประเภทนี้มักพบเห็นโดยทั่วไป มักจับเป็นกลุ่มเป็นหมู่ เพื่อดูแต้มคูของผู้เล่นเป็นเกณฑ์ บางทีก็มีการต่อรอง ข้างนอกกันอีกด้วย

ก๒. หมากป้อง

หมากรุกประเภทนี้ จะเกิดขึ้นเมื่อฝ่ายหนึ่งยอมเป็นฝ่ายเสียเปรียบ โดยยอมรับว่า หากฝ่ายตรงข้ามทำการรุก โดยที่ ฝ่ายป้องไม่สามารถป้องกันการรุก หรือ ปิดหนทางที่จะโดนรุกได้ จะเป็นฝ่ายแพ้ทันที

ผู้เล่นหมากป้อง ผู้ไม่ได้เป็นฝ่ายป้องจะแพ้เมื่อขุน จน เดินต่อไม่ได้แล้วเท่านั้น ส่วนฝ่ายป้อง จะแพ้ เพียงแค่ ขุน โดนรุก และ ไม่สามารถปิดป้องได้จะเป็นฝ่ายแพ้ทันที

ผู้เล่นหมากป้องต้องมีความชำนาญสูง มีความระมัดระวังเป็นพิเศษ ต้องดูให้รอบกระดาน รู้หลักการรับ ขณะเดียวกับ เมื่อบุกต้องไม่เปิดช่องให้อีกฝ่ายตีโต้กลับเอาได้ ผู้เล่นหมากป้องจึงต้องมีความชำนาญ และมีแนวการเดินของตน เป็นพิเศษ

ข. สนามหมากรุกงานศพ

ผู้เล่นหมากรุกในงานศพมีไม่น้อย แม้บางแห่งจะถือลางว่าไม่ดี แบบว่า "เล่นหมากรุกงานศพ เดี๋ยวศพจะ ลุกขึ้น" ประมาณนั้น แต่ยังสามารถเห็นได้โดยทั่วไป เพื่อเป็นการอยู่เป็นเพื่อนเจ้าภาพงานศพ ไม่ต้องเฝ้าศพตามลำพัง ทำให้เกิดความเหงาหงอยและโศกเศร้า การมีหมากรุก เท่ากับเป็นการเรียกร้อง ให้นักหมากรุก หรือผู้สนใจ อยู่เป็น เพื่อนเจ้าภาพได้กลุ่มหนึ่งเป็นอย่างดี จึงเกิดหมากรุกงานศพขึ้น

หมากรุกงานศพมีลักษณะแปลกกว่าแห่งอื่น ๆ เพราะผู้เล่นแต่ละฝ่าย มักไม่มีคนเดียว มักมีเพื่อน ๆ แทรก แย่งจับ วาง หรือ ขอเดินกันเป็นตา ๆ ไป อาจมีสลับแทรกขอเดินแทนอยู่ทุกระยะ ทำให้มีผู้เล่นมากคนต่อกระดาน

ค. สนามหมากรุกตามที่ทำงานต่าง ๆ

สนามนี้ มักมีเวลาเล่นน้อย คือระหว่างพักงานกลางวันหลังรับประทานอาหาร วันหนึ่ง ๆ จะแข่งได้ไม่เกิน หนึ่ง หรือสอง กระดานเป็นอย่างมาก และการเล่นมักมีฝ่ายละหลาย ๆ คนเข้าแย่งกันเดินไปมา บางแห่งอาจมีกระดาน หมากรุกหลาย กระดาน ( มักไม่เกินสองกระดาน ) จึงมีเวลาเล่นน้อยมาก

๒. สนามหมากรุกแข่งขัน

เป็นการจัดการแข่งขันเพื่อชิงรางวัล แบ่งเป็น ๓ ชนิด

ก. งานประเพณีของวัด

วัดบางแห่งจัดให้มีการแข่งขันหมากรุกขึ้น และมีถ้วยรางวัลเป็นเกียรติแก่ผู้ชนะ

ข. สนามหมากรุกเทศบาล

เกิดโดยเทศบาลนครกรุงเทพ ฯ ( ในยุคก่อน ) หรือที่ว่าการกรุงเทพมหานครเป็นผู้จัดมาแต่เดิม

การแข่งจัดเป็น ๒ ประเภท

ข๑. นักหมากรุกประเภท ก.

คือ ผู้เชี่ยวชาญในการเล่นหมากรุก อาจเป็นผู้มีฝีมือมาก่อนแล้วกลุ่มหนึ่ง หรือผู้ที่ชนะเลิศจากหมากรุกประเภท ข. มาก่อน เมื่อสมัครแข่งครั้งต่อมา จะถูกจัดอยู่ในประเภท ก.

ข๒. นักหมากรุกประเภท ข.

คือ นักหมากรุกที่เคยชนะเลิศมาแล้วจากการเป็นนักหมากรุกมือใหม่ หรือผู้เคยเข้าแข่งขัน ประเภท ข. เมื่อปีก่อน แต่ยังไม่ได้ชนะเลิศ

ข๓. นักหมากรุกมือใหม่

คือ นักหมากรุกที่ยังไม่เคยได้เข้าแข่งขันมาก่อนเลย

ข๔. หมากรุกเยาวชน

หมายถึง เด็กที่อยู่ในวัยเรียน และเข้าแข่งขันในนามของโรงเรียนเมื่อชนะจะได้รางวัล อันเป็นสิทธิ์ของโรงเรียน

ค. สนามหมากรุกของสมาคมกีฬาไทยในพระบรมราชูปถัมภ์

เป็นการจักการของสมาคม ประมาณเดือน กุมภาพันธ์ ถึง เดือนเมษายน ของทุกปี ส่วนใหญ่มักจัดที่บริเวณ สนามหลวง แบ่งออกเป็น ประเภทต่าง ๆ ๓ ประเภท คือ

ค๑. นักหมากรุกประเภท ก.

ลักษณะเดียวกับ นักหมากรุกประเภท ก. ของ สนามเทศบาลกรุงเทพ ฯ

ค๒. นักหมากรุกประเภท ข.

ลักษณะเดียวกับ นักหมากรุกประเภท ข. ของ สนามเทศบาลกรุงเทพ ฯ

ค๓. นักหมากรุกประเภทมือใหม่

ลักษณะเดียวกับ นักหมากรุกประเภทมือใหม่ ของ สนามเทศบาลกรุงเทพ ฯ

ส่วนใหญ่ที่พบ ปรากฏว่า ผู้สมัครเข้าเป็นนักหมากรุกมือใหม่ไม่ค่อยมี อาจเป็นเพราะนักหมากรุกเกรงว่าศักดิ์ศรีของตน ลดน้อยลงไปหรืออย่างไรไม่ทราบชัด การแข่งขันส่วนใหญ่ เท่าที่พบ คงมีเฉพาะนักหมากรุก ประเภท ก. และ ประเภท ข. เท่านั้น บางท่านสมัครประเภท ข. แล้ว สมัครประเภท ก. ด้วย ก็มี

๑. เมื่อเริ่มการแข่งขัน ต้องเสี่ยงทายผู้ที่จะเดินก่อน โดยมักใช้เบี้ยในกระดาน แล้วกำไว้ในมือของกรรมการ ให้ผู้เล่น ทั้งสองทายจำนวนหมากเป็น คู่หรือคี่ ผู้ทายถูกจะเป็นฝ่ายเดินก่อน

การทายหมากในมือ ผุ้เริ่มเดินก่อนย่อมได้เปรียบในการวางแผนหมาก ที่ผู้เล่นตาม ต้องเดินตามแนวหมาก ของฝ่ายเดิน ก่อนอย่างเลี่ยงไม่ได้ และมักเป็นฝ่ายตั้งรับ และเสียเปรียบตลอดเวลา ต้องใช้ฝีมือเพื่อพลิกเกมส์ มากกว่าอีกฝ่าย ในช่วงต้นกระดาน

๒. กรรมการจับเวลาในการเดินหมากแต่ละครั้ง เพียง ๒ นาที เป็นหน้าที่ของกรรมการที่ต้องทำการเตือน ผู้ที่กำลังอยู่ ในระหว่างแข่งขัน ให้เดินหมากตามเวลาที่กำหนด มิฉะนั้น กรรมการอาจจับเป็นฝ่ายแพ้ได้

๓. เมื่อเกิดการได้เปรียบ และ เสียเปรียบ ฝ่ายเสียเปรียบขอนับศักดิ์กระดาน หรือเมื่อเบี้ยของทั้งสองฝ่ายหงาย จนหมด แล้ว จึงนับศักหมากได้ โดยกรรมการจะทำหน้าที่เป็นผู้นับศักดิ์

๔. การแข่งจะแพ้ หรือ ชนะ ต้องแล้วแต่กติกาที่ตั้งไว้ อาจเป็นตัดสินใน กระดานเดียว หรือ สองกระดานก็ได้ คือ หากเป็นตัดสินแบบกระดานเดียว ฝ่ายใดชนะ ก็ถือว่าชนะทันที
หากเป็นแบบสองกระดาน ถือว่า ผู้ชนะกระดานแรกได้เปรียบ
- ถ้ากระดานที่สอง เสมอกัน ผู้ชนะเมื่อกระดานแรกก็เป็นผู้ชนะทันที
- ถ้ากระดานสอง ฝ่ายที่แพ้เมื่อกระดานแรกเป็นฝ่ายชนะ จะเป็นชนะ ๑ ต่อ ๑ ต้องดูผลกระดานที่สาม
--- ฝ่ายใดชนะในกระดานที่สาม ก็ถือเป็นผู้ชนะทันที
--- หากกระดานที่สามเสมอ ให้แข่งกระดานต่อไป จนกว่าจะมีฝ่ายใดชนะ ก็นับเป็นชนะทันที

หากการแข่งขันในกระดานแรก และกระดานที่สองเสมอกัน ให้แข่งกระดานต่อไปจนมีผู้ชนะ ให้ถือว่าชนะทันที

๕. ในการแข่งขัน จะไม่มีการใช้ สูตรเม็ด เด็ดขาด หมายถึง การให้เม็ดเดินขึ้นในแนวตรงคืบหน้าในครั้งแรก ได้ ๒ ตา ซึ่งก็คือ ต้องเดินเม็ดแบบเฉียงตามแบบฉบับเดิมของเม็ดเอง ซึ่งต้องเสียเวลาเดินทางถึงสองครั้ง ในการร่นเวลา แต่ใน การแข่งขันถือว่า ทุกคนต้องแสดงฝีมือของตนอย่างเต็มที่ จึงไม่สมควรใช้สูตรเม็ด ที่มักใช้กันตามที่ต่าง ๆ โดยปกติ
( ความเป็นจริง ผู้มีฝีมือจริง มักไม่ยอมลดตัวมาใช้สูตรเม็ดเช่นกัน )

๖. หากมีการเลิกราลงกลางกระดานโดยฝ่ายใดยอมแพ้ กรรมการมีหน้าที่ต้องแจ้งทางเลขานุการ การแข่งขัน ทราบ เพื่อเปิดโอกาสให้ผู้ชนะเข้ารอบต่อไป เพื่อนัดหมายการแข่งขันในครั้งต่อ ๆ ไปจนจบเส้นทาง

๗. เมื่อผู้เล่นแตะต้องตัวหมากตัวใดแล้ว จะต้องเดินหมากตัวนั้น จะเปลี่ยนเดินหมากอื่นไม่ได้เป็นอันขาด เพราะจะมีการ ได้เปรียบเสียเปรียบ อีกฝ่ายเห็นจับตัว แล้วเป็นผู้เดินไว จะขยับตัวเดินต่อ ฝ่ายที่กำลังจะเดิน จะรู้แต้มคูตาที่สำคัญของ ฝ่ายตรงข้ามได้ทันที มักจะเป็นลูกเล่นการล่อหลอกที่ไม่สมควร จึงกำหนดเอาไว้ ให้เดินหมาก ตัวที่แตะต้องแล้วเท่านั้น

๘. ในการแข่งขัน เมื่อจับวางหมากตัวใดลงจนตัวหมากกระทบกับกระดาน ผู้วางจะไม่สามารถเปลี่ยนตำแหน่ง การวาง ของตัวหมากตัวนั้นได้อีก ต้องปล่อยเลยตามเลยเพราะถือว่าเดินไปแล้ว เว้นกรณีที่เดินผิดแบบหมาก เช่น เดินโคนแบบ ถอยหลังมาตรง ๆ เดินเรือข้ามแนวที่อยู่จริง หรือม้ากระโดดไกลเกินที่วิธีเดินหมากบังคับ

ข้อ ๗ และข้อ ๘ ภาษาหมากรุก เรียกว่า " จับตัว วางตาย " คือ แตะตัวไหน วางตรงไหน ห้ามยึกยักแก้ไข เป็น
" หมากชักว่าว " ซึ่งเป็นที่ตำหนิของนักเล่นหมากรุกด้วยกัน ฝึกให้เป็นนิสัยจะสง่างามในการเล่น

๑. กรรมการและเจ้าหน้าที่
ในการแข่งขัน คู่หนึ่ง ๆ ให้มีกรรมการตัดสิน ๑ นาย กรรมการตัดสินมีหน้าที่ ตัดสินชี้ขาด ในการแข่งขันครั้งนั้น ๆ ให้เป็นไปตามกติกา และอุทธรณ์ไม่ได้

๒. ผู้แข่งขัน ผู้เข้าแข่งขันมีฝ่ายละ ๑ คน ไม่มีผู้เล่นสำรอง
๒.๑ ผู้แข่งขันต้องแต่งกายเรียบร้อยถูกต้องตามวัฒนธรรมไทย และไม่เป็นอุปสรรคต่อการแข่งขัน
๒.๒ ผู้แข่งขันต้องไม่กระทำการใด ๆ เพื่อเป็นการรบกวนคู่ต่อสู้ หรือทำให้สมาธิของคู่แข่งขันต้องเสียไป
๒.๓ ผู้แข่งขันต้องไม่มีผู้ช่วยเหลือ หรือได้รับการสนับสนุนใด ๆ ทั้งสิ้น

๓. การดำเนินการแข่งขัน
๓.๑ ในการแข่งขันอย่างนับคะแนน ผู้เข้าแข่งขันต้องแข่งขันกับผู้อื่นครั้งละ ๒ กระดาน กระดานที่ชนะได้ ๒ คะแนน เสมอได้ ๑ คะแนน แพ้ไม่ได้คะแนน
๓.๒ ในการแข่งขันอย่างแพ้คัดออก ให้แข่งขันกัน ๒ ใน ๓ กระดาน คือ ถ้าฝ่ายใดชนะ ๒ กระดานก่อน เป็น ฝ่ายชนะ ถ้าคู่แข่งขันได้แข่งขันกันแล้วเสมอในกระดานที่ ๒ ให้แข่งขันต่อไปอีก ถ้าฝ่ายใดชนะในกระดานใด ก็เป็นฝ่ายชนะ ถ้าชนะในกระดานที่ ๑ เสมอในกระดานที่ ๒ หรือ เสมอในกระดานที่ ๑ ชนะในกระดานที่ ๒ ให้ผู้ชนะเป็นฝ่ายชนะไป

๔. การเดินหมาก
๔.๑ สำหรับกระดานแรก ให้มีการเสี่ยงเพื่อตัดสินว่าฝ่ายใดจะเป็นฝ่ายเดินก่อนสำหรับกระดานแรก ส่วนกระดานต่อไปให้ผู้แข่งขันผลัดกันเดินก่อนฝ่ายละ ๑ กระดาน
๔.๒ กำหนดการเดินหมากแต่ละตัว ไม่เกิน ๒ นาที เมื่อถึงเวลา ๑ นาทีครึ่ง ให้กรรมการเตือนผู้แข่งขัน เมื่อครบ ๒ นาทีแล้ว ผู้แข่งขันต้องเดินหมากทันที