หลังจากว่างภารกิจประจำวัน หรือหลังจากสวดมนต์ เรียบร้อยแล้วควรจะฝึกจิตให้สงบ เพื่อความผาสุก ของตัวเอง โดยการฝึกสมาธิกรรมฐาน เพื่อจะได้มีความเจริญ ความแข็งแรง อายุยืน ปราศ จากโรคภัย อันตรายใด ๆ ทั้งมวล

การฝึกสมาธิไม่ใช่เรื่องยาก ใหม่ ๆ จะรู้สึกลำบาก จิตไม่สงบ แต่เมื่อพยายามฝึกไปเรื่อย ๆ วันละเล็ก ละน้อย ทุก ๆ วัน นาน ๆ ไป สมาธิจะค่อย ๆ เกิดขึ้นจิตก็จะสงบขึ้นเรื่อย ๆ ความสงบสุข ก็จะมีขึ้น กับผู้ปฎิบัติ จะได้รับ ความสุข กายสุขใจ หาทางดับทุกข์ที่เกิดกับใจได้อย่างไม่ยาก

เวลา - สถานที่

การเจริญสมาธิ ปฏิบัติพระกรรมฐานสามารถทำได้ ทุกโอกาสไม่ว่า จะอยู่ในอิริยาบถใด ๆ จะ ยืน เดิน นั่ง นอน หรือทำการงานอย่างใดก็ตาม

สำหรับสถานที่ปฏิบัตินั้นก็ไม่จำกัด จะเป็นสถานที่ใด ๆ ก็สามารถปฏิบัติสมาธิกรรมฐานได้ แต่หาก เป็นสถานที่ สงบเงียบ ปราศจากการรบกวนจากสิ่งใด ๆ แล้วจะทำให้จิตสงบเป็นสมาธิได้รวดเร็วขึ้น

การเตรียมตัวเตรียมใจ

- จัดภารกิจหน้าที่การงานให้เสร็จเรียบร้อย เพื่อตัดความวิตกกังวล

- เสื้อผ้า เครื่องนุ่งห่ม ควรจะหลวมสบาย ๆ ไม่คับหรือรัดแน่นจนอึดอัดเวลานั่ง

- สวดมนต์ตามแต่เราจะสวดได้มากน้อย ถ้าสวดไม่ได้ให้ทำสมาธิภาวนาเลย

การนั่ง

- นั่งขัดสมาธิ โดยนั่งขาขวาทับขาซ้าย ถ้าเป็นหญิงจะพับเพียบก็ได้ ตามแต่จะถนัด หากไม่สามารถ นั่งขัดสมาธิ จะนั่งเก้าอี้แทนก็ได้

- เอามือขวาทับมือซ้าย นิ้วหัวแม่มือชนกัน หรือวางฝ่าทับฝ่ามือเฉย ๆ ก็ตามถนัด

- ตั้งกายตรง ๆ ตั้งหน้าตรง ๆ หลับตาเบา ๆ (หลับเปลือกตานอก ลืมตาใน)

อิมาหัง ภันเต ภะคะวา อัตตะภาวัง ภะคะวะโต ปะริจจะชามิ ฯ

ข้าแต่สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอมอบกายถวายชีวิตนี้ เพื่อเป็นพุทธบูชา ธรรมะบูชา สังฆบูชา แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ฯ

คำอธิษฐาน

ด้วยมหากุศล, ที่ข้าพเจ้าได้เจริญพระกรรมฐานมานี้, ขอจงเป็นพะละวะปัจจัย, เป็นอุปนิสัยตามส่ง, ให้ข้าพเจ้า เกิดปัญญาญาณ, ทั้งในชาตินี้และชาติหน้า, ตลอดชาติอย่างยิ่ง, จะถึงความพ้นทุกข์, ได้บรรลุมรรค ผล นิพพาน, ในอนาคตกาลเบื้องหน้านั้นเทอญ.

ปล่อยวาง ความคิดนึก เรื่องราวต่าง ๆ ให้หมดไปจากใจ ทำสติจับความรู้สึก อยู่ที่กายอาการ สามสิบสอง ทำความรู้สึกนึกคิดเห็นตัวเราว่าขณะนี้นั่งอยู่อย่างไร

เรานั่งขาขวาทับขาซ้าย ก็ทำความรู้ว่า เรานั่งขาขวาทับขาซ้าย

เรานั่งหลังมือขวาทับฝ่ามือซ้าย ก็รู้ว่า เรานั่งหลังมือขวาทับฝ่ามือซ้าย

เรานั่งตัวตรง ก็รู้ว่า เรานั่งตัวตรง เรานั่งหลับตา ก็รู้ว่า เรานั่งหลับตา

นึกรู้ นึกเห็นตัวเราอยู่ตลอดเวลา

น้อมนึก เห็นใบหน้าของเราว่า มีลักษณะอย่างไร นึกเห็นตั้งแต่ศีรษะตลอดลงมาปลายเท้า นึกเห็น รอบตัวเอง แล้วมาพิจารณาอยู่ที่ใบหน้า นึกเห็นคิ้ว เห็นตา เห็นหูทั้งสองข้าง นึกเห็นปาก เห็นคาง นึกเห็นปลายจมูก นึกเห็นรู้ ลมหายใจเข้า-ออก

หายใจเข้า ก็นึกรู้ว่า เราหายใจเข้า หายใจออก ก็นึกรู้ว่า เราหายใจออก

หายใจเข้าหรือออกยาว ก็รู้ว่า เราหายใจเข้าหรือออกยาว

หายใจเข้าหรือออกสั้น ก็รู้ว่า เราหายใจเข้าหรือออกสั้น

ทำความรู้สึก เท่าทันลมหายใจเข้า-ออก

ทุกลมหายใจเข้า-ออก ทำความรู้สึกอยู่ที่ปลายจมูก นึกเห็่นใบหน้าเรานึกเห็นอยู่ที่ปลายจมูก ทุกขณะลมหายใจ เข้า-ออก กำหนดความรู้สึกอยู่ที่สองช่องจมูก หายใจเข้านึกว่า "พุท" หายใจ ออกนึกว่า "โธ" จนรู้อยู่แต่ "พุท-โธ" ทุกลมหายใจเข้า-ออก นึกเห็นแต่ปลายจมูกสว่างเสมอไป

ระยะแรกนั้น การปฏิบัติพึงกำหนด ลมหายใจเข้า-ออกยาว ๆ เพราะสติยังอ่อนอยู่

ขณะที่นั่งอยู่นั้น กายสงบ ก็ทำความรู้ว่า "กายสงบ" ใจสงบ ก็ทำความรู้ว่า "ใจสงบ" สงบอยู่ อย่างใดอย่างหนึ่งก็ทำความรู้ตลอดเวลา สุขเกิดก็รู้ ทุกข์เกิดก็รู้ ไม่สุขไม่ทุกข์เกิดก็รู้

ทำความรู้ทั้งกายใจอยู่อย่างนี้ บางครั้งทุกข์กายแต่สุขใจก็มี

คิดดีก็รู้ รู้แล้วเฉย คิดชั่วก็รู้ รู้แล้วเฉย อะไรทุกอย่างที่เกิดขึ้นทุกอย่าง ทำความเฉยให้เกิดขึ้น ตลอดเวลา ทำเฉย ๆ ให้มากเท่าไรยิ่งดี จิตจะได้ตั้งมั่นได้เร็ว

อยู่นาน ๆ เข้า จิตก็เกิดสมาธิแนบแน่น จนกายเบาจิตเบา หากพลั้งเผลอไป ก็ดึงสติกลับมา ตั้งไว้จุดเดิม ปฏิบัติเช่นนี้จนเป็นนิสัย ลมหายใจก็จะละเอียดประณีต กายก็เบา ใจก็สบาย

ในช่วงนี้หากคำภาวนา "พุท-โธ" ได้ละไปแล้วก็ให้พิจารณาลมหายใจ เข้า-ออกเพียงอย่างเดียว (คำ "พุท-โธ" จะหยุดรำลึกไปเองโดยธรรมชาติอย่าหวนคำรำลึกหรือทวนความรู้สึกใด ๆ ขึ้นอีก)

เมื่อกระแสกลมกลืนกันดีแล้ว จิตจะนิ่งเป็นอิสระ เป็นสุข และเกิดปัญญา รู้เอง เห็นเอง สัมผัสได้ ด้วยจิตเอง

หมายเหตุ

การปฏิบัตินั่งสมาธิ ไม่จำเป็นต้องปฏิบัติอย่างเคร่งเครียด เอาจริงเอาจังจนเกินไป หรืออ่อนเกินไป ควรทำใจ ให้สบาย ๆ ปฏิบัติสม่ำเสมอ จะเวลา เช้า เย็น หรือค่ำ สุดแต่ความสะดวกของตนเอง ใช้ เวลาฝึก วันแรก เพียง ๑๐ - ๑๕ นาที วันต่อ ๆ ไปเพิ่มขึ้นเป็นวันละ ๒๐ - ๓๐ นาที จนถึงวันละ ๑ ชั่วโมง เป็นประจำทุกวัน

ขณะปฏิบัติ อย่ามุ่งจิตคิดแต่จะเห็นนิมิต เพราะอาจจะทำให้ตัวของเราสร้างจินตนาการไปเอง และ ปฏิบัติควร ปฏิบัติทุกวัน อย่างน้อยวันละครั้ง อย่าได้ขาด ครั้งละจะนานเท่าใดก็ได้ขอให้จิตสงบ แต่ หากว่าในคราวใด ปฏิบัติไปแล้วจิตก็ยังไม่สงบ อย่ากังวลอย่าท้อใจ จงปฏิบัติเรื่อย ๆ ทุกวันก็จะ สมเจตนาเอง

ก่อนจะเลิกนั่งสมาธิ ให้มาพิจารณากายใจของเรา ตั้งแต่เบื้องบนคือปลายผม สุดเบื้องล่างคือ ปลายเท้า จากเบื้อง ล่างคือปลายเท้าให้ถึงเบื้องบนคือปลายผม พิจารณารู้รอบตัวเอง ทำความ รู้สึกตัวทั่วพร้อม ด้วยการออก จากสมาธิ ให้จิตของเราพิจารณารูปตัวเองทั้งกายภายนอกภายใน

รู้ทั่วพร้อมแล้วค่อย ๆ

เคลื่อนมือขวา มาวางที่ หัวเข่าด้านขวา เคลื่อนมือซ้าย มาวางที่ หัวเข่าด้านซ้าย

แล้วค่อย ๆ ยกมือขวาขึ้นมาระหว่างอก จากนั้นยกมือซ้ายขึ้นมาพนมมือแบบบัวตูม

แผ่เมตตาไม่มีประมาณ ให้แก่สรรพสัตว์ทั้งหลาย ตลอดจนเจ้ากรรมนายเวร ทั้งในอดีตชาติ หรือชาติปัจจุบัน พร้อมทั้งตั้งจิตขออโหสิกรรม อย่าได้เบียดเบียน และจองเวรต่อกันเลย และตั้งสัจอธิษฐานทำจิตใจ ตั้งมั่นอยู่ ในคุณความดีที่เราจะประพฤติปฏิบัติธรรมะให้ยิ่ง ๆ ขึ้นไป

ตั้งอธิษฐานจิตของเราทุกครั้งเมื่อจะออกจากสมาธิ

๑. ถ้าเป็นนักเรียน นักศึกษา ก็สามารถเรียนหนังสือได้ผลดีเพิ่มขึ้น เพราะมีจิตใจสงบ

๒. ทำกิจการงานสิ่งต่าง ๆ ได้ดีขึ้น ไม่ค่อยผิดพลาดเพราะมีสติ สมบูรณ์ขึ้น

๓. สามารถทำงานได้มากขึ้น และได้ผลดีมีประสิทธิภาพ

๔. ทำให้โรคภัยไข้เจ็บบางอย่างหายไปได้

๕. ทำให้เป็นคนมีอารมณ์เยือกเย็น มีความสุขใจได้มาก ผิวพรรณผ่องใส มีจิตใจเบิกบาน

๖. ทำให้อยู่ในสังคมอย่างปกติสุข

๗. สามารถเผชิญต่อเหตุการณ์ต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้าอย่างใจเย็น รวมทั้งสามารถแก้ไขความยุ่งยากวุ่นวาย ในชีวิตด้วยวิธีที่ถูกต้อง

๘. สามารถกำจัดนิวรณ์ที่รบกวนจิตใจลงได้ หรือทำให้เบาบางลง

๙. ถ้าทำได้ถึงขั้นสูง ก็จะได้รับความสุขอันเลิศยิ่ง และสามารถได้อำนาจจิตพิเศษ เช่นรู้ใจคนอื่นเป็นต้น

๑๐. ทำให้เป็นพื้นฐาน โดยตรงในการเจริญวิปัสสนา